اگر مبهم باقی‌ماندن به معنای موفقیت یک سرویس اطلاعاتی باشد، “گ اِر او” یا همان اداره اصلی اطلاعات ارتش روسیه احتمالا کارآمدترین سازمان جاسوسی روسیه به شمار می‌رود.

در دوران کمونیسم، برای کشورهای غربی عملیات جاسوسی شوروی سابق با نام سازمان اطلاعاتی روسیه (ک‌گ‌ب) گره خورده بود، چه عملیا‌ت‌هایی که با هدف نفوذ در راهروهای قدرت در خارج از کشور انجام می‌شد و چه مواردی که به سرکوب مخالفان در داخل مرتبط بود. اما در این میان کمتر کسی هرگز نام گرو را شنیده است.

با این وجود، به دنبال فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی در ۱۹۹۱ این سازمان به عکس ک‌گ‌ب به فعالیت خود ادامه داد و این‌طور که پیداست این روزها دوباره در حال رونق گرفتن است.

بریتانیا گرو را در حمله سال ۲۰۱۸ به یک جاسوس سابق روسیه در شهر سالزبری واقع در جنوب انگلستان مقصر می‌داند. حمله‌ای که طی آن یک مامور سابق همین سازمان و دخترش با سم اعصاب مسموم شدند. علاوه بر این آمریکا هم بزرگ‌ترین حملات سایبری که علیه‌اش انجام شده را به این سازمان نسبت می‌دهد. گفته می‌شود ماموران گرو در درگیری‌های اوکراین و همین‌طور سوریه فعال بوده‌اند.

چندی پیش مقامات جمهوری چک اعلام کردند دو جاسوس روس مظنون به حمله سالزبری، با انفجار مرگبار در انبار تسلیحات این کشور در ۲۰۱۴ مرتبط بوده‌اند.

از ‘ گرو’ چه می‌دانیم؟

روسیه از ۲۰۰ سال پیش به طور رسمی سازمان اطلاعات نظامی داشته است، از دوران جنگ‌های ناپلئون که یک سرویس ویژه برای این منظور تشکیل شد.

پس از انقلاب روسیه در ۱۹۱۷، این دفتر دوباره سازماندهی شد و در ۱۹۴۲ و در اوج جنگ جهانی دوم نام گرو را به خود گرفت. این سازمان آن زمان در خارج از کشور وظیفه جمع‌آوری اطلاعات از آلمان و متحدانش را برعهده داشت. یکی از موفقیت‌های مهم و زودهنگام گرو در طول جنگ سرد هم نفوذ به برنامه بمب اتم بریتانیا بود.

گرو علاوه بر ماموران مخفی، کماندوهای “اسپتسناز” (نیروی ویژه) خودش را دارد که ماموریت‌شان شناسایی و خرابکاری است. در دوران شوروی سابق این کماندوها در مناطق درگیر جنگ در سراسر دنیا حضور داشتند و در حمله سال ۱۹۷۹ به افغانستان هم پیشگام بودند.

به دنبال فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، ک‌گ‌ب که رقیب بزرگ گرو بود به دو بخش تقسیم شد: نسخه داخلی یعنی سازمان امنیت فدرال روسیه (اف‌اس‌بی) که زمانی ولادیمیر پوتین، رییس‌جمهوری کنونی کشور رهبری آن را برعهده داشت و یک سرویس دیگر به نام سازمان اطلاعات خارجی روسیه که بیرون از مرزهای کشور فعال است. اما در این میان گرو دست نخورده باقی ماند.

در ۲۰۱۰ نام این سازمان از اداره اصلی اطلاعات به اداره اصلی (که مخفف آن در انگلیسی GU است) تغییر یافت اما نام اختصاری گرو همچنان روی آن باقی ماند.

در گزارشی که برای کنگره آمریکا تهیه شده، گرو به عنوان سازمانی بزرگ، گسترده و قدرتمند یاد می‌شود، هر چند اطلاعات موثق چندانی در رابطه با اندازه و فعالیت‌های آن وجود ندارد.

در وب‌سایت وزارت دفاع روسیه تنها اشاره‌ای مختصر به نقش گرو به عنوان یک سرویس اطلاعات خارجی شده و خود این سازمان هیچ وب‌سایتی ندارد.

در این وب‌سایت آمده که گرو موظف است ” شرایط لازم برای اجرای موفقیت‌آمیز سیاست‌های امنیتی و دفاعی فدراسیون روسیه را تضمین کند ” و اطلاعات مورد نیاز مقامات برای “تصمیم‌‌گیری در حوزه‌های سیاسی، اقتصادی، دفاعی، علمی، فنی و زیست‌محیطی” را در اختیار آن‌ها بگذارد.

پنهان‌کاری در رابطه با گرو به اندازه‌ای شدید است که در ۲۰۱۶ وقتی ایگور سرگون، رئیس آن زمان سازمان به طور ناگهانی از دنیا رفت کرملین در بیانیه اولیه خود به دلیل و مکان مرگ او اشاره‌ای نکرد.

گرو امروزه چه کار می‌کند؟

سرگون که از ۲۰۱۱ رئیس این سازمان بود، پس از الحاق کریمه به خاک روسیه در ۲۰۱۴ در فهرست تحریم‌های آمریکا و اتحادیه اروپا علیه مقامات عالی‌رتبه روس قرار گرفت. اتحادیه اروپا همچنین او را در “فعالیت افسران گرو” و حمایت آن‌ها از شورشیان در جنگ‌های خونین شرق اوکراین مقصر می‌دانست.

ایگور گریکین (مرکز تصویر) به همراه محافظان خود در دونتسک، ژوئیه ۲۰۱۴
ایگور گریکین (مرکز تصویر) به همراه محافظان خود در دونتسک، ژوئیه ۲۰۱۴

اما تحلیل‌گران امنیتی معتقدند ایگور سرگون در توسعه و تقویت سازمان آن‌ هم پس از کاهش بودجه‌های شدید نقشی اساسی داشته و خود سازمان هم ثابت کرد در اوکراین نسبت به اف‌بی‌اس موثرتر عمل کرده است. یکی از فرماندهان ارشد شورشیان شرق اوکراین به نام ایگور گیرکین که نام مستعارش استرلکوف بود از سوی اتحادیه اروپا به همکاری با گرو متهم شد و در فهرست تحریم‌های این اتحادیه قرار گرفت.

اما سرگون آن‌قدر عمر نکرد تا تأثیر عملیات محرمانه کاملا متفاوتی که به سازمانش نسبت داده می‌شد را ببیند:‌ هک کارزار انتخاباتی هیلاری کلینتون و حزب دموکرات آمریکا و انتشار متن ده‌ها هزار مکالمه خصوصی که ظاهرا با هدف بی‌اعتبار کردن کاندیدایی که دشمن روسیه در نظر گرفته می‌شد، صورت گرفت.

وزارت دادگستری آمریکا در نهایت ۱۲ مأمور امنیتی روسیه را به حملات سایبری محکوم کرد که همه آن‌ها به همکاری با گرو متهم بودند. کرملین اما در واکنش به این محکومیت‌ها گفت هیچ مدرکی مبنی بر ارتباط این ۱۲ نفر با اطلاعات نظامی یا حملات سایبری وجود ندارد.

اگر گرو واقعا در درگیری‌های اوکراین فعال بوده یا علیه دموکرات‌ها در آمریکا دست به عملیا‌ت‌هایی زده باشد، احتمالا به اهدافی که دنبالشان بوده رسیده چون هم هیلاری کلینتون در انتخابات ۲۰۱۶ از دونالد ترامپ شکست خورد و هم شورشیان تا به امروز مناطق تحت کنترل خود در شرق اوکراین را حفظ کرده‌اند.

اما سایر عملیات‌ منسوب به این سازمان ظاهرا شکست‌هایی تماشایی بوده‌اند، البته در برخی موارد از جمله حمله سالزبری که یک زن در آن کشته شد، پیامده‌هایی مرگبار هم به همراه داشته‌اند.

دو مامور منسوب به گرو که برای انجام این عملیات به بریتانیا رفتند، نه تنها در ترور هدف مورد نظر خود، سرگی اسکریپال ناموفق بودند بلکه مثل تازه‌کارهای ناشی ردی از شواهد از خود به جای گذاشتند؛ مگر این که بی‌توجهی آن‌ها به دوربین مداربسته از روی عمد صورت گرفته و هدف از آن فرستادن این پیام بوده باشد که روسیه حاضر است برای دستیابی به اهداف امنیتی خود دست به هر خطری بزند.

آقای اسکریپال در روسیه به جرم خیانت به زندان افتاد اما در ۲۰۱۰ در جریان مبادله جاسوسان آزاد و به بریتانیا فرستاده شد.

چهار مامور مظنون به همکاری با گرو با پاسپورت دیپلماتیک به هلند سفر کردند
چهار مامور مظنون به همکاری با گرو با پاسپورت دیپلماتیک به هلند سفر کردند

در همان سال ۲۰۱۸ که حمله سالزبری اتفاق افتاد، چهار مامور دیگر مظنون به همکاری با گرو حین تلاش برای هک شبکه وای‌فای سازمان منع سلاح‌های شیمیایی در هلند دستگیر شدند. این سازمان آن زمان در رابطه با مسمومیت اسکریپال و حملات شیمیایی در سوریه تحقیق می‌کرد.

این چهار مأمور هم مثل مظنونان به حمله سالزبری شواهد زیادی هم در فضای مجازی و هم روی کاغذ بر جای گذاشتند، هر چند در نهایت مقامات هلندی به آن‌ها اجازه دادند به روسیه بازگردند.

مارک گالئوتی، تحلیل‌گر امنیتی به بی‌بی‌سی گفت: ” گرو به شدت فعال بوده و به ناچار برخی از آن عملیات‌ها هم با شکست مواجه خواهد شد. اما معنایش این نیست که آن‌ها احمق هستند. بی‌شک دستورالعملی که آن‌ها دریافت می‌کنند – البته در حدود تعیین شده- این است: واقعا مهم نیست. زیاد نگران نتیجه نباشید.”