بان ۱۳۹۸، حتی بر مبنای محافظه کارانه ترین تخمین ها، صحنه خونبارترین اعتراضات خیابانی در تاریخ جمهوری اسلامی ایران بود. با توجه به عملکرد نیروهای مسلح در کشتن تعدادی بیسابقه از معترضان در آبان ماه، بررسی ریشه‌ای تحولات این مقطع بدون پرداختن به نقش “فرمانده کل قوا” ممکن نیست. متن حاضر، به بازخوانی همین نقش، اما در بستری تاریخی اختصاص دارد: به طور مشخص، به بازخوانی الگوهای واکنش‌ آیتالله خامنه‌ای به اعتراضات شهری، در حدود سه دههای که در جایگاه رهبر و فرمانده کل نیروهای مسلح ایران قرار داشته.

در طول این دوره، مناطق مختلف ایران صحنه تظاهرات خونین علیه تصمیم‌ها و سیاست‌های حکومت بوده است. البته برخورد نیروهای حکومتی با مردم معترض، در بسیاری از موارد و به ویژه در مناطق دور از پایتخت، کمابیش در سکوت خبری صورت گرفته. مثلا در وقایع خرداد ۷۱ مشهد، مرداد ۷۳ قزوین و فروردین ۷۴ اسلامشهر که نقطه شروع‌شان به ترتیب، تخریب منازلِ خارج از محدوده در مشهد، رد لایحه استان شدن قزوین در مجلس و افزایش قیمت حمل و نقل در اسلامشهر بود -و بازخوانی آنها به فرصت جداگانه ای نیاز دارد.

توضیح ویدیو، توضیح: محتوای مربوط به طرف ثالث ممکن است شامل آگهی باشد

ولی از اواسط دهه ۱۳۷۰ به بعد -و به ویژه پس از گسترش شبکه های اجتماعی در اواخر دهه ۱۳۸۰- اطلاع افکار عمومی از اعتراضات خیابانی، نسبتا بیشتر بوده است. حرکت‌هایی اعتراضی که خبرسازترینِ آنها در تیر ۷۸، خرداد ۸۸، دی ۹۶، آبان ۹۸ و تیر ۱۴۰۰ کلید خوردند. البته مجموع اعتراضات خیابانی در سه دهه اخیر در مناطق مختلف ایران، بسیار بیشتر از نمونه های -معروف ترِ- فوق بوده اند.

مواجهه نظام با این حرکت‌ها، همراه با شلیک به معترضان و پشت‌گرم به موضع گیری‌های مستقیم یا غیرمستقیم آیت‌الله خامنه‌ای بوده است. موضع گیری‌هایی که متن اغلب‍شان را می‌توان در سایت‌های اختصاصی رهبر ایران یعنی Leader.ir و Khamenei.ir پیدا کرد؛ اگرچه هستند در میان آنها مواردی که، به دلایل قابل حدس، به صورت ناقص یا احیانا با حذف برخی جملات کلیدی علی خامنه‌ای روایت شده اند.ببینید:

 

آیت الله خامنه ای و فرماندهان سپاه

منبع تصویر، KHAMENEI.IR

وقتی آیت الله خامنه ای کسانی را “اوباش”، “اشرارِ”، “مفسد”، “محارب”، “کاغذ مچاله”، “خس و خاشاک‌”، “علف هرز” یا “حشره” معرفی می‌کند، طبیعتا رفتار نیروهای حکومتی با آنها در خیابان و بازداشتگاه، متناسب با چنان نگاهی خواهد بود

“محارب”، “علف هرز”، “خس و خاشاک”، “کاغذ مچاله”، “حشره”

یک الگوهای مشخص در ادبیات سیاسی آقای خامنه‌ای، معرفی معترضان به حکومت در خیابان ها و به ویژه آنهایی که رو در روی نیروهای امنیتی ایستاده اند، به عنوان “جنایتکارانی” بوده که با “انسان”های معمولی تفاوت دارند. این ادبیات، با تاکید بر جدا کردن حساب “مردم” از چنین معترضانی همراه بوده که انگار، دیگر انجام “هر” رفتاری با آنها مجاز است.

پادکست
پادکست

پایان پادکست

به عنوان مثال در پی اعتراضات ۹ و ۱۰ خرداد ۷۱ مشهد، آیت‌الله خامنه‌ای در سخنرانی ۲۰ خرداد خود از معترضانی سخن گفت که -به زعم او- “اراذل و اوباش” بودند و باید “درو” می‌شدند: “ضدانقلاب وارد ماجرا می شود منتهی از زمینه‌های فاسد و مرداب‌های گندیده استفاده می‌کند. این اراذل و اوباشی که گفته شد، بعضی تعجّب نکنند. وجود دارد چنین چیزی: یک قشرِ رذلِ اوباشِ چاقوکش، که اقلیّت معدودی هستند، مفتخورها و لاشخورهای جامعه، که دستگاه‌های انتظامی باید با اینها برخورد کنند. مثل علف هرزه، باید اینها را بکَنند و درو کنند و دور بیندازند.”

او در ادامه سخنرانی خود در جمع نمایندگان مجلس، در اشاره ای مبهم به منتقدان سیاسی داخل کشور هم گفت: “آن تفاله‌ها و مغلوب شده‌ها و شکست‌خورده‌های جنگ بدر و حُنین‌اند که امروز از این گوشه و آن گوشه سربلند می‌کنند و میدان‌دار می‌شوند و از اراذل و اوباش هم استفاده می‌کنند.” آقای خامنه ای سپس نقش ویژه نیروهای لباس شخصی در برخورد “تفاله” های مورد اشاره را گوشزد کرد: “جوانانِ حزب‌اللّهی کشور و نیروهای مؤمن و مخلص و همان‌هایی که صحنه‌های جنگ را اداره کردند و بسیجی‌هایی که در طول این سالهای متمادی بارهای سنگین را بر دوش گرفتند و خانواده‌های شهدا و امثال آنان، اینها هستند که در صفوف مقدّم باید قرار گیرند.”

این اظهارات، البته بخش علنی واکنش های گوینده را تشکیل می دادند. از خاطرات ۱۰ خرداد ۷۱ اکبر هاشمی رفسنجانی مشخص است که آیت الله خامنه ای در دومین روز اعتراضات به طور خصوصی دستور برخورد شدید با مردم معترض را داده است: “در جلسه هیأت دولت، وقت زیادی صرف مسأله مشهد و کیفیت برخورد با آن به منظور جلوگیری از تکرار این گونه حوادث… شد. رهبری هم امروز با احضار وزرای مربوط ، دستور سخت‌گیری داده‌اند.”

دو سال بعد و به دنبال اعتراضات سه روزه ای که از ۱۲ مرداد ۷۳ در قزوین شروع شد، آقای خامنه ای گوشزد کرد که “حتی اندکی اغماض” با معارضان را مجاز نمی داند. او در دیداری در ۹ شهریور ۷۳ با اعضای هیات دولت دستور داد: “نگذارید اقتدار دولت شکسته بشود. بعضی ها دوست دارند اقتدار دولت را بشکنند که اینها در حقیقت می خواهند اقتدار ملی را بشکنند. شما این را اجازه ندهید. دستگاه های امنیتی و انتظامی مسئولیت دارند.” گوینده سپس افزود: “باید با کسی که با نظم عمومی مقابله و معارضه می کند و اختلال و خدشه ایجاد می کند برخورد بشود. نباید به نسبت به کسی که نظم عمومی را خراب می کند حتی اندک اغماض روا داشت.”

قابل تامل است که خطاب آیت‌الله خامنه ای به “دستگاه های امنیتی و انتظامی”، همچنین توصیه او به اینکه “باید با کسی که با نظم عمومی مقابله و معارضه می کند و اختلال و خدشه ایجاد می کند برخورد بشود” و اینکه “نباید نسبت به کسی که نظم عمومی را خراب می کند حتی اندک اغماض روا داشت” را، در در روایت دو سایت دفتر رهبری از سخنرانی او نمی شود پیدا کرد.

به واقع، در هر دو سایت Khamenei.ir و Leader.ir، هم در قسمت “اخبار” که در آن خلاصه اظهارات مقام اول حکومت منتشر می‌شود و هم در قسمت “بیانات” که حاوی متن کامل سخنرانی های اوست، جملات کلیدی فوق به چشم نمی خورند (نقل قول های مطلب حاضر، مستند به خبر مندرج در شماره ۱۰ شهریور ۷۳ روزنامه جمهوری اسلامی از سخنان آیت‌الله خامنه‌ای هستند).