بازار رمزارزها در سالهای اخیر به یکی از مهمترین ابزارهای جمهوری اسلامی برای کاهش فشار تحریمهای بینالمللی تبدیل شده بودند. در شرایطی که بانکهای ایرانی به دلیل سیاستهای جمهوری اسلامی بهطور کامل از از نظام مالی جهانی کنار گذاشته شدند، نهادهای حکومتی و بازیگران نزدیک به ساختار قدرت، از صرافیهای داخلی و شبکههای بلاکچینی برای انتقال دارایی، خرید ارزهای دیجیتال و جابهجایی پول در خارج از ایران استفاده میکردند.
در میان این صرافیها، نوبیتکس جایگاهی ویژه داشت. این سکو که از سال ۱۳۹۶ فعالیت خود را در ایران آغاز کرد، بزرگترین صرافی رمزارز ایران به شمار میرود و به یکی از ستونهای اصلی نظام مالی غیررسمی جمهوری اسلامی بدل شد. این ساختار به حکومت امکان میداد بخشی از محدودیتهای ناشی از تحریمهای آمریکا و اروپا را دور بزند.
رویترز روز جمعه ۱۱ اردیبهشت نیز فاش کرده بود که صرافی رمزارزی نوبیتکس را علی و محمد خرازی، دو برادر از خانواده پرنفوذ خرازی در جمهوری اسلامی که با نام خانوادگی کمتر شناختهشده «آقامیر» فعالیت میکردند، بنیان گذاشتهاند. این دو سالها ارتباط خانوادگی خود با خاندان خرازی را از افکار عمومی و حتی برخی همکاران و نزدیکان کاریشان پنهان نگه داشته بودند. آنها از سوی پدری با کمال خرازی، وزیر خارجه پیشین جمهوری اسلامی نسبت خانوادگی داشتند؛ چهرههای که درحملات اخیر ارتش اسرائیل به تهران کشته شد.
اکنون در تازهترین افشاگریها، خبرگزاری رویترز با استناد به دادههای شرکت تحلیلی آرکهام گزارش داده است که نوبیتکس از ابتدای سال ۲۰۲۳ تاکنون دستکم ۲.۳ میلیارد دلار تراکنش را از طریق دو شبکه بلاکچینی ترون و بیانبی چین پردازش کرده است. این رقم شامل بیش از دو میلیارد دلار روی شبکه ترون و دستکم ۳۱۷ میلیون دلار روی بیانبی چین است.
اهمیت این موضوع تنها به حجم بالای تراکنشها محدود نمیشود. بنیانگذاران این دو شبکه، جاستین سان و چانگپنگ ژائو، از چهرههای شناختهشده صنعت رمزارز و از حامیان اصلی پروژه رمزارزی خانواده دونالد ترامپ، موسوم به «ورلد لیبرتی فایننشال» (خدمات مالی آزادی جهانی) به شمار میروند؛ موضوعی که پرسشهایی درباره تلاقی منافع تجاری و سیاست خارجی آمریکا ایجاد کرده است.
قلب اقتصاد تحریمی ایران
گزارشهای متعدد منتشرشده در ماههای گذشته نشان میدهند که نوبیتکس صرفا یک صرافی خصوصی نیست و این پلتفرم در عمل به یکی از مسیرهای اصلی انتقال دارایی برای نهادهای حکومتی و شرکتهای وابسته به دولت تبدیل شده است.
بررسیها نشان میدهند کاربران این صرافی شامل بانک مرکزی جمهوری اسلامی، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی و مجموعهای از نهادهای تحریمشده بودهاند. این صرافی همچنین به کاربران خود توصیه کرده بود برای کاهش خطر رهگیری و توقیف داراییها از شبکه ترون استفاده کنند؛ شبکهای که به دلیل کارمزد پایین و سرعت بالا، محبوبترین بستر انتقال تتر میان کاربران ایرانی است.
در گزارش جدید رویترز همچنین آمده است که بین سالهای ۲۰۱۸ تا ۲۰۲۲ حدود ۷.۸ میلیارد دلار رمزارز میان نوبیتکس و صرافی بایننس جابهجا شده است و بخش عمده این تراکنشها با استفاده از ترون انجام شدهاند.
نقش بانک مرکزی و سپاه
بر اساس اطلاعات منتشرشده از سوی شرکت الیپتیک و کارشناسان مستقل، بانک مرکزی ایران بین نوامبر ۲۰۲۴ تا ژوئن ۲۰۲۵ بیش از ۵۰۰ میلیون دلار تتر خریداری کرده است. حدود ۳۴۷ میلیون دلار از این مبلغ در نیمه نخست سال گذشته به نوبیتکس منتقل شد.
رویترز نوشت بخشی از این داراییها سپس میان شبکههای مختلف، از جمله بیانبی چین جابهجا شده تا منشا و مقصد نهایی آنها پنهان بماند. چنین سازوکاری به جمهوری اسلامی امکان میدهد ارز مورد نیاز خود را خارج از سیستم بانکی رسمی تامین کند.
سپاه پاسداران نیز یکی از بهرهبرداران اصلی این زیرساخت مالی به شمار میرود. آمریکا از سالها پیش سپاه و بسیاری از شرکتهای وابسته به آن را تحریم کرده و دسترسی آنها به شبکه بانکی جهانی را محدود کرده است. استفاده از رمزارزها بخشی از پاسخ جمهوری اسلامی به این محدودیتها بوده است.
ترون و بیانبی چین؛ شاهراههای مالی جمهوری اسلامی
ترون و بیانبی چین شبکههایی عمومی و غیرمتمرکز هستند و از نظر فنی هر فردی در جهان میتواند از آنها استفاده کند. با این حال، ویژگیهایی مانند سرعت بالا، هزینه پایین و دشواری نسبی رهگیری باعث شدهاند این شبکهها به ابزار محبوب بازیگران تحت تحریم تبدیل شوند.
کارشناسانی که دادههای بلاکچین را بررسی کردهاند، معتقدند حجم واقعی تراکنشهای نوبیتکس احتمالا بیش از ارقام اعلامشده است، زیرا تنها بخشی از کیفپولهای مرتبط با این صرافی شناسایی شدهاند و خود نوبیتکس بارها آدرسهای خود را تغییر داده است.
پیوند غیرمستقیم با کسبوکار ترامپ
همزمان با بازگشت دونالد ترامپ به کاخ سفید و حمایت آشکار دولت او از صنعت رمزارز، اعضای خانواده ترامپ مجموعهای از پروژههای جدید در این حوزه راهاندازی کردند. جاستین سان، بنیانگذار ترون، از نخستین سرمایهگذاران عمده در پروژه خدمات مالی آزادی جهانی بود و با خرید دهها میلیون دلار از توکنهای آن، به این کسبوکار نوپا اعتبار بخشید. بایننس نیز استیبلکوین USD1 متعلق به این پروژه را در معاملات خود پذیرفت و به رشد آن کمک کرد.
اگرچه هیچ نشانهای وجود ندارد که خانواده ترامپ از استفاده نوبیتکس از این شبکهها اطلاع داشته باشند، اما این همزمانی به گفته برخی ناظران، نمونهای آشکار از پیچیدگیهای ناشی از حضور رئیسجمهوری آمریکا در کسبوکارهای بینالمللی است.
با وجود گزارشهای متعدد درباره نقش نوبیتکس در انتقال دارایی برای نهادهای تحریمشده، این صرافی تاکنون بهطور مستقیم در فهرست تحریمهای آمریکا قرار نگرفته است. این در حالی است که شرکت تتر اعلام کرده در هماهنگی با مقامهای اسرائیلی چند کیفپول مرتبط با نوبیتکس را مسدود کرده است. با این حال، مادامی که خود این صرافی هدف تحریم قرار نگیرد، امکان ادامه فعالیت آن در قالبی جدید وجود خواهد داشت.
ابزار تازه اقتصاد تحریمی
در سالهای گذشته جمهوری اسلامی از روشهای مختلفی برای دور زدن تحریمها استفاده کرده است؛ از شبکههای صرافی سنتی و شرکتهای پوششی گرفته تا تجارت غیرشفاف نفت. اکنون رمزارزها به یکی از کارآمدترین ابزارهای این ساختار تبدیل شدهاند.
رویترز تاکید میکند که نوبیتکس در این میان نقشی کلیدی ایفا میکند و به پلی میان اقتصاد رسمی ایران و شبکه مالی جهانی بدل شده است. افشاگریهای تازه نشان میدهد که حتی در شرایط افزایش فشارهای بینالمللی، جمهوری اسلامی همچنان از مسیرهای پیچیده و نوین برای جابهجایی میلیاردها دلار دارایی استفاده میکند؛ مسیرهایی که در نقطهای حساس، به شبکههای مورد حمایت شرکای تجاری خانواده رئیسجمهوری آمریکا نیز میرسند.
