اردیبهشتماه ۱۴۰۱ وقتی که دولت سیزدهم طرح موسوم به «هوشمندسازی یارانۀ آرد و نان» را کلید زد، مقامهای دولتی ادعا میکردند که این طرح با هدف مبارزه با قاچاق آرد، جلوگیری از هدررفت یارانهها و ساماندهی توزیع نان اجرا میشود و هیچ تأثیری بر قیمت نان و سفرۀ مردم نخواهد داشت.
به رغم این ادعا، طی مدت کوتاهی پس از اجرای این طرح، فرایند چند نرخی شدن نان در نقاط مختلف ایران آغاز شد. بهگونهای که قیمت نان از شهری به شهر دیگر، از محلهای به محله دیگر و از نانوایی به نانوایی دیگر متفاوت شد. در این مدت قیمت مصوب نان یارانهای نیز چندین بار افزایش یافت و طرح موسوم به «نانینو» که با نصب کارتخوانهای هوشمند در نانواییها به اجرا درآمد، مشکلات متعددی برای مردم و نانوایان ایجاد کرد.
حالا با گذشت بیش از چهار سال از اجرای این طرح که معنایی جز جیرهبندی نان نداشت، دولت چهاردهم نیز فاز دوم جیرهبندی نان را به صورت چراغ خاموش آغاز کرده است. رسانههای داخلی طی روزهای اخیر از اجرای محدودیتهای تازه برای خرید نان یارانهای در استانهایی مانند خوزستان و زنجان خبر دادهاند.
بر مبنای این محدودیتهای جدید، خرید نان بیش از سقف تعیینشده با نرخ آزاد محاسبه میشود. با این حال، دولتیها برای طرح اخیر نیز عنوان «مدیریت خرید نان» را به کار میبرند و جیرهبندی نان را انکار میکنند.
بر اساس روایتهای میدانی منتشرشده در رسانههای اجتماعی، شماری از شهروندان در استان مازندران و چند استان دیگر گزارش دادهاند که هنگام خرید نان، گزینۀ جدیدی با عنوان «تراکنش تجاری» روی دستگاههای کارتخوان نانینو ظاهر شده است. به گفتۀ این شهروندان، در صورتی که میزان خرید نان از سقف تعیینشده فراتر برود، تراکنش با عنوان تجاری ثبت میشود و مبلغ خرید با نرخی متفاوت محاسبه خواهد شد.
روایتهای میدانی شهروندان و نانوایان اما خلاف این ادعاها را نشان میدهد. در یکی از ویدیوهای منتشرشده در رسانههای اجتماعی، شهروندی با نشان دادن دستگاه کارتخوان نانینو در یک نانوایی، از اعمال محدودیت در خرید نان یارانهای خبر میدهد. بر اساس توضیحات او، پس از عبور تعداد نانهای خریداریشده از سقف تعیینشده، تراکنش با عنوان «تراکنش تجاری» ثبت میشود و قیمت نان تا چندین برابر افزایش مییابد.
بر اساس گزارش روزنامۀ کیهان در روز سهشنبه ۲۶ آبان، در طرح جدید سهمیۀ ماهانۀ هر نفر حدود هشت کیلوگرم آرد با نرخ یارانهای دو هزار و ۳۰۰ تومان در نظر گرفته شده است و در صورت عبور از سقف تعیینشده، خرید مازاد با نرخ آزاد ۱۲ هزار و ۶۵۰ تومان محاسبه میشود؛ یعنی بیش از پنج برابر نرخ یارانهای. همچنین مبنای محاسبۀ سهمیه، سرپرست خانوار است و مجموع خرید اعضای خانواده در سقف تعیینشده برای خانوار لحاظ میشود.
اینکه از سهمیۀ هشت کیلوگرمی آرد هر فرد در ماه چه تعداد نان به دست میآید، بسته به وزن چانه و نوع نان متفاوت است. برای مثال، نان سنگک و بربری وزن چانۀ بیشتری دارند، اما بهطور تقریبی، سهم هر فرد با این سهمیه حدود دو قرص نان در روز است و نان مازاد بر این میزان را باید با نرخ آزاد و قیمتی بیش از پنج برابر نرخ یارانهای خریداری کند. این در حالی است که نان قوت غالب در ایران است و با افزایش فزایندۀ قیمت اقلام خوراکی، بخش قابلتوجهی از شهروندان مصرف آن را افزایش دادهاند و مصرف روزانه نان برخی افراد بیش از چهار قرص نان در روز است.
در پیوند با این موضوع، روزنامۀ شرق روز چهارشنبه در گزارشی با عنوان «نان در تنور تورم» نوشت که سهمیۀ تعیینشده در طرح جدید، معادل حدود ۲۶۶ گرم در روز برای هر نفر است، در حالی که بر اساس آمار وزارت بهداشت، سرانۀ مصرف روزانۀ نان در ایران حدود ۳۳۳ گرم اعلام شده است. به این ترتیب، میزان مصرف اعلامشده از سوی وزارت بهداشت از سقف در نظر گرفتهشده در طرح جدید بیشتر است.
طرح جدید سهمیهبندی نان، با عنوان «مدیریت خرید نان»، ابتدا از اوایل آبانماه در استان مرکزی بهصورت آزمایشی اجرا شد و سپس به استانهای خوزستان و زنجان گسترش یافت.
بر اساس گزارش همشهریآنلاین، این طرح بدون اطلاعرسانی عمومی و آموزش قبلی نانوایان و شهروندان، روی دستگاههای کارتخوان نانواییها فعال شده است. با این حال، دامنۀ اجرای آن به این سه استان محدود نیست. سیدهدایتالله بهزادی، رئیس اتحادیۀ نانوایان شهرستان ماهشهر، اعلام کرده است که این طرح از ۲۵ آبان در ۱۱ استان دیگر نیز به اجرا درآمده است.
پس از سروصداهایی که در شبکههای اجتماعی بر سر جیرهبندی جدید نان به راه افتاد، خبرگزاری فارس، وابسته به سپاه پاسداران، به کمک دولت آمد و روز چهارشنبه ۲۷ آبان در گزارشی تلاش کرد اجرای طرح جدید محدودیت خرید نان یارانهای را توجیه کند. این خبرگزاری مدعی شد که طرح جدید با هدف مقابله با خریدهای حجیم و تجاری اجرا میشود.
رسانۀ وابسته به سپاه پاسداران همچنین ادعا کرد که پنج درصد کارتهای بانکی حدود ۳۵ درصد از کل نان کشور را خریداری میکنند، در حالی که سهم اصناف از خرید نان تنها پنج درصد است. فارس در ادامه ادعاهای خود نیز نوشت که مواردی از خرید ماهانۀ حدود پنج تن نان به نام یک خانوار ثبت شده است.
خبرگزاری تسنیم، دیگر رسانه وابسته به سپاه پاسداران نیز روز سهشنبه ۲۶ آبان به نقل از امید جهاننژادیان، مدیرکل غله و خدمات بازرگانی خوزستان، نوشت که شهروندان برای خرید نان مصرفی روزانۀ خود با هیچگونه محدودیتی مواجه نیستند و دلیلی برای نگرانی خانوارها دربارۀ تأمین نان مورد نیازشان وجود ندارد.
این مقام مسئول همچنین مدعی شد که طرح «مدیریت خرید نان» با هدف ساماندهی مصرف آرد یارانهای، جلوگیری از سوءاستفادههای احتمالی و شناسایی خریدهای غیرمتعارف طراحی شده است و اجرای آن به معنای ایجاد محدودیت برای خرید نان مورد نیاز شهروندان نیست.
نکتۀ قابلتوجه در اظهارات مدیرکل غله و خدمات بازرگانی خوزستان، اشاره به گسترش اجرای این طرح در سراسر کشور است.
جیرهبندی نان، آن هم در شرایطی که تورم افسارگسیخته مشکلات معیشتی فراوانی به مردم تحمیل کرده است، سفرههای شهروندان را هدف قرار میدهد. با این حال، مسئولان همچنان اصرار دارند که اجرای این طرح تأثیری بر میزان خرید و مصرف نان خانوارها ندارد.
همین ادعاها هنگام اجرای طرح نانینو نیز مطرح میشد، اما اجرای آن مشکلات متعددی برای مردم و نانوایان ایجاد کرد. از اختلال در دستگاههای کارتخوان و معطلی شهروندان در صفهای طولانی گرفته تا کاهش سهمیۀ آرد نانواییها، محدود شدن تعداد نان قابل خرید و فروش اجباری نانهای مغزدار با قیمت گرانتر از جمله پیامدهای اجرای این طرح بود.