بحث درباره ایجاد یک «ناتوی اسلامی» به یکی از ترجیعبندهای اصلی در رسانههای عربی بدل شده است.
همزمان با افزایش تحرکات نظامی آمریکا برای حمله احتمالی به ایران، ایده تشکیل یک ائتلاف سیاسی و نظامی عربی-اسلامی در بحبوحه تنشهای منطقهای بار دیگر قوت گرفته است.
ایده تشکیل اتحاد میان کشورهای مسلمان در سپتامبر ۲۰۲۴ توسط رجب طیب اردوغان، رئیسجمهور ترکیه، مطرح شد. او از کشورهای اسلامی خواست تا در برابر آنچه در آن زمان «تهدید فزاینده توسعهطلبی اسرائیل» نامید، متحد شوند. در سپتامبر ۲۰۲۵ نیز وزیر دفاع پاکستان خواستار تاسیس یک «ناتوی اسلامی» شد.
این ایده پس از امضای توافقنامه دفاعی میان پاکستان و عربستان سعودی در ۱۷ سپتامبر، شتاب بیشتری گرفت. رسانههای عربی با اشاره به سفرهای اخیرآقای اردوغان به عربستان و مصر، بار دیگر این موضوع را بررسی کرده و معتقدند اتحادی بزرگتر با حضور قدرتهای کلیدی جهان عرب و اسلام در حال شکلگیری است.
با این حال، گزارشها به نقل از یک مقام سعودی، وجود هرگونه برنامه برای تشکیل «ناتوی اسلامی» به رهبری ریاض و با مشارکت ترکیه و پاکستان را رد کردهاند. این گزارشها به بررسی قابلیت تحقق این ایده با توجه به چالشهای پیش رو پرداختهاند.
کدام کشورها به این ائتلاف احتمالی میپیوندند؟
گزارش رسانههای عربی حاکی از آن است که انتظار میرود این پیمان شامل ترکیه، مصر، عربستان سعودی، پاکستان و اندونزی باشد.
روزنامه «رایالیوم» چاپ لندن گزارش داد که سفرهای آقای اردوغان به ریاض و قاهره در چارچوب طرحی برای ایجاد یک «اتحاد سیاسی و نظامی اسلامی» انجام شده است؛ اتحادی که این سه کشور هسته اولیه آن را تشکیل میدهند و در آینده پاکستان (به عنوان قدرتی هستهای) و اندونزی (با جمعیت عظیم مسلمان) به آن ملحق خواهند شد.
وبسایت «ترکپرس» نیز نوشت: «در پی نزدیکی سیاسی بیسابقه و همسویی دیدگاهها، نشانههای شکلگیری اتحادی منطقهای میان مصر، عربستان و ترکیه در افق پدیدار شده است.»
با این حال، برخی تحلیلگران بر این باورند که سفرهای رجب طیب اردوغان لزوما به معنای تشکیل پیمان نیست، بلکه نشاندهنده درک این واقعیت است که منطقه در آستانه مرحله جدیدی قرار دارد.
وبسایت «دفاع عربی» در این باره نوشت: «نزدیکی روابط قاهره، ریاض و آنکارا بازتابدهنده فصل جدیدی از پراگماتیسم (عملگرایی) سیاسی بر پایه مدیریت اختلافات و حداکثرسازی منافع مشترک است، اما این روند هنوز به سطح یک پیمان راهبردی جامع نرسیده است.»
محمد مهران، استاد حقوق بینالملل، به وبسایت مصری «الیوم السابع» گفت: «محور مصر و ترکیه میتواند هسته اولیه اتحادی گستردهتر عربی-اسلامی برای مقابله با چالشهای منطقهای باشد.»
انگیزههای تشکیل این ائتلاف چیست؟
ایده تشکیل اتحاد عربی-اسلامی در ماههای اخیر، بهویژه پس از جنگ غزه و درگیری ۱۲ روزه با ایران، به یکی از محورهای اصلی رسانههای عربی تبدیل شده است.
وبسایت «اروپا الیوم» نوشت: «چالشها و توطئههای پیش روی امت عربی و اسلامی، تشکیل اتحادی راهبردی میان عربستان، مصر، پاکستان، ترکیه و قطر را برای بازگرداندن توازن قوا و حفظ امنیت منطقه به ضرورتی فوری بدل کرده است.»
علی عشماوی، دیپلمات سابق مصری، در گفتگو با شبکه «الجزیره مباشر» تاکید کرد که این اتحاد احتمالی میتواند نقطه عطفی در تاریخ منطقه برای مقابله با «پروژههای سلطهجویانهای» باشد که هدفشان تجزیه منطقه است.
علی بکیر، تحلیلگر ترک، نیز به این شبکه گفت که چنین اتحادی برای مقابله با «نیروی نظامی عظیم» اسرائیل، نیازمند تلاشی مضاعف است.
عبدالباری عطوان، سردبیر رایالیوم، دلایلی را برای راهاندازی این اتحاد برشمرد؛ از جمله احتمال بالای حمله آمریکا و اسرائیل به ایران با هدف تغییر رژیم و نابودی توانمندیهای هستهای و موشکی این کشور. او افزود که پیمان سه جانبه اسرائیل با یونان و قبرس نیز ترکیه را به واکنشی متقابل واداشته است.
لطفی عبیدی در روزنامه «قدس عربی»، ناتوی اسلامی را «چتری بازدارنده» توصیف کرد که هدفش جلوگیری از حمله نوبتی به کشورهای منطقه است. سایر رسانهها نیز معتقدند آنچه در حال رخ دادن است، «پیریزی تدریجی ساختار اتحادی است که شاید نام ناتو را یدک نکشد، اما کارکرد بازدارندگی مشابهی خواهد داشت.»
دیدگاه ترکیه چیست؟
اگرچه مفهوم «ناتوی مسلمان» پیش از سفرهای اوایل فوریه آقای اردوغان به ریاض و قاهره بر رسانههای ترکیه سایه افکنده بود، اما این رویکرد به تدریج به سمت موضوع گستردهتر «وحدت و همکاری منطقهای» تغییر یافت.
هاکان فیدان، وزیر خارجه ترکیه، در مصاحبه با الجزیره در اواخر ژانویه، از ایجاد یک «سکوی ثبات منطقهای» برای افزایش اعتماد متقابل دفاع کرد و گفت: «نه سلطه ترکیه، نه سلطه اعراب و نه سلطه ایرانی؛ هیچ سلطهای نباید وجود داشته باشد. کشورهای منطقه باید مسئولانه در کنار هم قرار گیرند. ببینید اتحادیه اروپا چگونه از صفر به جایگاه امروز رسید؛ چرا ما نتوانیم؟»
رسانههای دولتی ترکیه این ساختار را به عنوان عاملی که میتواند قواعد بازی را در منطقه تغییر دهد تبلیغ میکنند و معتقدند این اتحاد سدی در برابر جاهطلبیهای اسرائیل خواهد بود.
جوهر شولول، تحلیلگر نوشت: «همگرایی آشکار دیدگاههای ترکیه، عربستان و مصر در مسائلی چون ایران، سوریه، غزه و فلسطین، در لحن مشابه بیانیههای دیپلماتیک اخیر آنها کاملا مشهود است.»
علی مراد کورشون، پژوهشگر مرکز «ستا» معتقد است تلاش آنکارا برای این اتحاد نشاندهنده تغییر رویکرد ترکیه از «نقش سنتی و منفعل به عنوان پل میان شرق و غرب» به سمت «اتحادهای کارکردی» است که آنکارا را به عنوان بازیگری محوری و نظمآفرین معرفی میکند.
هرچند این آرمانها فعلا در سطح کلام باقی مانده، اما ترکیه در حال تعمیق همکاریهای نظامی با مصر و عربستان است. گزارشها حاکی از توافق ترکیه برای صادرات تجهیزات نظامی به ارزش ۳۵۰ میلیون دلار به مصر و راهاندازی خط تولید مهمات در این کشور است. همچنین گفته میشود ریاض مشتاق است به عنوان سرمایهگذار و خریدار به پروژه کاآن، جنگنده نسل پنجم ترکیه بپیوندد.
چالشهای پیش رو چیست؟
تشکیل این ائتلاف با چالشهای پیچیده داخلی و خارجی روبروست.
به گزارش رایالیوم، یکی از چالشهای اصلی این است که معاهدات دفاعی مشترک میان کشورهای عربی و اسلامی تاکنون هرگز محقق نشده و همواره «روی کاغذ» و تشریفاتی ماندهاند؛ حتی برخی از امضاکنندگان این پیمانها در مقاطعی وارد درگیری نظامی با یکدیگر شدهاند.
تحلیلگران بر این باورند که هماهنگی فعلی میان آنکارا، قاهره و ریاض به دلیل «اختلافات باقیمانده در چندین پرونده، بهویژه مسائل مربوط به تحولات سیاسی منطقه»، هنوز به سطح یک پیمان راهبردی کلاسیک نرسیده است.
علی عشماوی به الجزیره گفت که این اتحاد با توجه به مخالفتهای اسرائیل و آمریکا به راحتی شکل نخواهد گرفت. علی بکیر نیز هشدار داد که اسرائیل اجازه تحقق این طرح را نخواهد داد و لابیهای وابسته به آن در آمریکا از هماکنون کارشکنیها را آغاز کردهاند.
غدی قندیل، پژوهشگر مرکز مطالعات عرب-اوراسیا، با بررسی سناریوهای آینده گفت: «همکاریهای مقطعی» محتملترین سناریو است و تبدیل شدن این حرکت به اتحادی نهادینه و فراگیر را بعید دانست.
